Elżbieta Krzewska
Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej
Wojewódzki Urząd Pracy w Warszawie, Filia w Płocku

Czy informatycy potrzebują wsparcia doradcy zawodowego?

W ostatniej dekadzie ubiegłego stulecia informatycy należeli do grupy zawodów, która nie miała problemów ani z dostosowaniem posiadanych kwalifikacji do potrzeb rynku pracy, ani ze znalezieniem właściwego zatrudnienia. Rynek pracy wchłaniał każdą ich liczbę, niezależnie od posiadanego poziomu wykształcenia. Mogli oni na miarę indywidualnych możliwości realizować się w zawodzie, zdobywając kolejne doświadczenia i umiejętności. Pracowali najczęściej z ogromną pasją, pokonując bieżące problemy informatyczne różnych firm, żyjąc jak wielu z nich mówi "on line", nie dostrzegając często jak szybko wokół nich zachodzą zmiany. 
Okazało się jednak, że informatyka jest jedną z najszybciej rozwijanych dyscyplin we współczesnym świecie i pociąga za sobą niezwykle szybkie starzenie się wiedzy, a to, co nowością było jeszcze kilka lat temu dziś jest już przestarzałe. W związku z tym zmieniają się problemy informatyczne firm, w tym też, w zakresie zapotrzebowania na specjalistyczną kadrę, tak pod względem ilościowym, jak i jakościowym. I choć z jednej strony informatyka staje się coraz częściej obecna we wszystkich prawie dziedzinach życia, to z drugiej strony faktem jest, że aktualnie boom informatyczny na rynku pracy minął i wielu specjalistów na skutek dokonujących się zmian m.in. restrukturyzacji firm traci pracę, szukając jednocześnie nowego zatrudnienia.
Doświadczenia w zakresie doradztwa zawodowego dla informatyków, zdobyte przez Autorkę artykułu, w trakcie programów outplacementu, w różnych firmach potwierdzają, że nie są oni generalnie przygotowani do samodzielnych, efektywnych działań na rynku pracy. Bardzo trudne jest dla nich zaakceptowanie sytuacji, w jakiej znaleźli się, w związku z utratą pracy, przeżywają negatywne emocje, stresy. Oczekują na coś pozytywnego, co poza nimi może się zdarzyć. Są rozżaleni, negatywnie nastawieni do rzeczywistości. Okazuje się, że nagle napotykają na wiele nieznanych im wcześniej problemów, których pokonanie nie jest sprawą łatwą. Ich pierwsze kroki na rynku pracy podejmowane są bez przygotowania, chaotycznie i najczęściej bez szybko spodziewanego efektu. Z tych powodów pomoc doradcy zawodowego jest dla nich ogromnie przydatna, zarówno w zakresie wsparcia emocjonalnego, budowania pozytywnego nastawienia do rzeczywistości, jak i przygotowania do podejmowania aktywnych działań, zmierzających do znalezienia satysfakcjonującego zatrudnienia.
Wątpliwości nie budzi już dziś fakt, że sukces na rynku pracy zależy nie tylko od posiadanych kwalifikacji i doświadczenia zawodowego, ale także od umiejętności w zakresie poruszania się po nim, których informatycy najczęściej nie posiadają, ponieważ były im dotychczas niepotrzebne. Obszary pomocy doradczej uzależnione są od indywidualnych potrzeb poszczególnych osób. W każdym natomiast przypadku, niezbędnym elementem współdziałania jest dokonanie realistycznej oceny rzeczywistości i własnych szans, w kontekście zjawisk i przemian zachodzących na rynku pracy oraz zaplanowanie alternatywnych rozwiązań zawodowych przy uwzględnieniu indywidualnych możliwości, kwalifikacji, doświadczeń i osiągnięć zawodowych oraz predyspozycji psychofizycznych. Przydatna jest także pomoc w znajdowaniu wiarygodnych i aktualnych informacji dotyczących specyfiki, i perspektyw zawodu, szans zatrudnienia na lokalnym, regionalnym i krajowym rynku pracy, a także możliwości kształcenia i podnoszenia kwalifikacji poprzez szkolenia, z nastawieniem na najbardziej przyszłościowe specjalności w ramach zawodu.
Analiza potrzeb pracodawców dokonywana wspólnie z informatykami wskazuje, że obecnie firmy nie prowadzą na dużą skalę naborów nowych pracowników, istnieje też duża konkurencja wśród starających się o pracę. Oferty dla specjalistów w dziedzinie informatyki zgłaszane są wprawdzie często, zwłaszcza w prasie i serwisach internetowych, ale na każdą z nich odpowiada jednocześnie wiele osób. W walce o posadę zwyciężają ci, którzy w największym stopniu odpowiadają nowym, jakościowo wyższym i bardzo precyzyjnym wymaganiom stawianym przez pracodawców. Rzadko poszukiwani są dziś informatycy w szerokim pojęciu. W ofertach prasowych, czy internetowych serwisach pracy pojawiają się ostatnio precyzyjne określenia stanowisk do obsadzenia, wśród nich można podać takie przykłady jak: techniczny szef projektu intra/internetowego, specjalista ds. analiz i systemów komputerowych, specjalista ds. sprzedaży usług informatycznych, specjalista w dziale marketingu internetowego, kierownik serwisu, specjalista w dziale IT, operator baz sprzedaży, programista aplikacyjny, programista np. Visual, Java, ABAP, programista-projektant, architekt systemów informatycznych, programista obiektów wizualnych, wdrożeniowiec, szef działu informatycznych systemów wspomagających zarządzanie, konsultant np. Oracle, specjalista ds. szkoleń informatycznych, administrator usług pocztowych, inżynier wsparcia technicznego, specjalista wsparcia użytkowników, administrator systemu Unix. 
Oprócz kierunkowego wykształcenia wyższego, doświadczenia zawodowego i potwierdzonych osiągnięć w konkretnej dziedzinie, pracodawcy często oczekują od kandydatów do pracy bardzo dobrej znajomości języka obcego oraz - w zależności od specyfiki oferowanego stanowiska - wiedzy i umiejętności z innych dziedzin np. efektywnej sprzedaży, obsługi klienta, komunikacji interpersonalnej, prowadzenia szkoleń, zarządzania, biznesu, finansów itp. Rynek pracy stawia zatem informatyków wobec nowych wyzwań. 
Uwzględniając obiektywne trudności informatyków na rynku pracy, należy zdawać sobie sprawę z tego, że należą oni jednocześnie do grupy zawodów, która się cieszy i będzie cieszyła się nadal największym powodzeniem wśród pracodawców. W analizach dotyczących zawodów przyszłości wymienia się m.in. analityków systemów komputerowych, grafików, specjalistów sieci, programistów i projektantów, a także inżynierów obsługi systemów, operatorów sprzętu i wprowadzania danych. Przewiduje się także w niedalekiej przyszłości pojawienie się nowych specjalności, których dzisiaj jeszcze nie znamy. Ponadto zauważalne jest na każdym kroku, także w ukazujących się ofertach, że informatyka wkracza systematycznie do prawie każdej dziedziny życia np. do kultury, oświaty, handlu, biznesu etc.. Zatem ci, którzy potrafią połączyć dotychczasowy zawód z inną znaną im dziedziną wiedzy mają z pewnością szersze możliwości podjęcia pracy. Jak potwierdza praktyka, sam fakt posiadania lub wykonywania zawodu informatyka nie jest stałą gwarancją na dobrą pracę, coraz bardziej liczą się wąskie specjalności, w dodatku z praktyką w konkretnej dziedzinie. 
Rynek pracy dla specjalistów związanych z informatyką jest bardzo szeroki i jak wskazują prognozy będzie się rozrastał. Już dziś poszukiwani są jednak specjaliści o coraz wyższych kwalifikacjach, coraz to nowych specjalnościach, co dla większości już zatrudnionych oznacza konieczność ciągłego doskonalenia się i nadążania za nowinkami technologicznymi, a także pozyskiwania wiedzy z innych dziedzin oraz umiejętności posługiwania się językiem obcym. Systematycznie więc są zmuszani do samokształcenia, uczestniczenia w specjalistycznych szkoleniach lub podwyższania swoich kwalifikacji np. na studiach wyższych, podyplomowych, organizowanych przez różne uczelnie na terenie całego kraju, w tym uniwersytety, politechniki i wyższe szkoły pedagogiczne. Możliwości w tym zakresie są aktualnie bardzo szerokie, w związku z tym może być tu przydatna pomoc doradcy zawodowego, który ułatwi wybór określonego kierunku lub specjalności, a także dotarcie do różnych materiałów źródłowych, takich jak informatory, broszury, ulotki, specjalistyczne programy komputerowe. Dotyczy to również osób, które pracują w zawodzie informatyka, ale nie posiadają wykształcenia kierunkowego i chcą podjąć naukę na studiach zaocznych lub wieczorowych oraz tych, którzy zastanawiają się nad wyborem i drogami kształcenia prowadzącymi do zdobycia zawodu.
Rynek pracy staje się coraz bardziej konkurencyjny, ponieważ corocznie wchodzą na niego absolwenci wyższych studiów informatycznych, dysponujący wiedzą i przygotowaniem w zakresie nowoczesnych, zmieniających się z roku na rok kierunków i specjalności, takich jak np. systemy multimedialne i metody sztucznej inteligencji, systemy mikroproceserowe mikrokomputerowe, teleleinformatyka, informatyka w zarządzaniu, komputerowe systemy bankowości i ubezpieczeń, komputerowe wspomaganie decyzji, grafika komputerowa, przemysłowe systemy informatyczne, systemy oprogramowania i wiele innych. 
Wśród czynników warunkujących podjęcie trafnej decyzji dotyczącej wyboru ścieżek dalszego rozwoju zawodowego, konieczna jest wcześniejsza analiza tendencji na rynku pracy, perspektyw związanych z zawodem, oczekiwań pracodawców, a następnie przegląd kierunków i specjalności proponowanych przez poszczególne uczelnie oraz instytucje szkolące w kraju i regionie. Warto również zapoznać się z rankingiem uczelni lub instytucji, organizujących kursy oraz wydawanych przez nie dyplomów lub certyfikatów. Pracodawcy bowiem coraz częściej poszukują osób coraz lepiej wykształconych, z dobrymi wynikami w nauce, posiadających uznawane w świecie certyfikaty informatyczne, językowe etc. Chcąc zapewnić sobie odpowiednią pozycję zawodową trzeba w sposób przemyślany inwestować w rozwój zawodowy, korzystając ze wsparcia profesjonalistów- doradców zawodowych. 
Pomimo istniejącej konkurencji, na każdym kroku obserwuje się ciągłą potrzebę zatrudniania specjalistów w dziedzinie informatyki i oprogramowania. Trudno nawet wymienić typ pracodawcy, u którego np. programista może najczęściej znaleźć zatrudnienie. Uwzględniając zróżnicowany przestrzennie charakter rynku pracy można powiedzieć ogólnie, że najłatwiej informatykom znaleźć pracę w dużych ośrodkach miejskich, w których funkcjonuje wiele rozwiniętych firm. Znacznie skromniejsze perspektywy zawodowe istnieją w małych i średnich ośrodkach, a także na terenie województw o charakterze rolniczym lub o dużej stopie bezrobocia. 
Jak wynika z praktyki, przed informatykami stoją różne możliwości podjęcia pracy. Mogą pracować w wielu branżach, zarówno w sektorze państwowym jak i prywatnym, w renomowanych dużych firmach, jak też w średnich i małych. Coraz częściej podejmują się wykonania konkretnego zadania lub projektu w ramach kontraktu.
Innym rozwiązaniem jest np. założenie własnej firmy, które jednak informatycy z reguły traktują jako ostateczność. Brak im motywacji i przekonania do podejmowania działalności na własny rachunek. Argumentują to dużą konkurencją i ograniczonymi możliwościami pozyskiwania stałych zleceń. Najbardziej zainteresowani są pracą w działach informatycznych dużych firm, które ich zdaniem stwarzają największe możliwości rozwoju zawodowego i zdobywania nowych doświadczeń. W sytuacji konkurencyjnego rynku pracy warto by szerzej zapoznawać informatyków z możliwościami i zasadami prowadzenia własnej firmy, jako formy samozatrudnienia oraz korzyściami z tego płynących. Niebagatelne znaczenie ma również pomoc w przeanalizowaniu predyspozycji w kierunku przedsiębiorczości, które w dużej mierze stanowią o powodzeniu w biznesie. Informatyk może też pracować w charakterze np. konsultanta, szkoleniowca lub nauczyciela informatyki w szkołach.
Możliwość zdobycia atrakcyjnej pracy zależy przede wszystkim od wiedzy i kompetencji, ale ważne są także własne predyspozycje psychofizyczne oraz dodatkowe umiejętności, które sprawiają, że ktoś będąc informatykiem potrafi doskonale prowadzić szkolenia, inna osoba z kolei w tej roli nie czuje się dobrze i nigdy nie osiągnie efektów, czy związanej z nimi osobistej satysfakcji. Nie każdy, nawet najlepszy informatyk, będzie prowadził z powodzeniem własną firmę, ponieważ przede wszystkim musi być osobą przedsiębiorczą, odpowiedzialną, potrafiącą podejmować samodzielne decyzje. Udział z kolei w nowatorskich projektach wymaga pomysłowości, kreatywności, często ze względu na napięty termin wykonania, odporności na stres. Efektywnie pracujący sprzedawca usług informatycznych powinien przede wszystkim posiadać umiejętności w zakresie komunikacji interpersonalnej i prowadzenia negocjacji.
Odkrywanie swoich predyspozycji nie jest sprawą łatwą, wymaga dogłębnej analizy, czasem przeprowadzenia specjalistycznych testów oraz rozmowy ze specjalistą.
W kontaktach doradcy zawodowego z informatykami pojawia się często kolejny problem, związany z deficytem informacji o źródłach i sposobach poszukiwania pracy, a także z brakiem umiejętności niezbędnych do poruszania się po rynku pracy. Najbardziej znanym przez nich źródłem wiedzy o poszukiwanych pracownikach jest prasa i internet, przy czym nie zawsze wykorzystują też wszystkie dostępne portale ogłoszeniowe, witryny firm rekrutacyjnych, czy portale niektórych gazet. Jeśli korzystają z prasy, to ograniczają się z reguły do jednego najbardziej popularnego dziennika. Zapominają o czasopismach specjalistycznych, czy branżowych, w których można znaleźć zarówno ogłoszenia o wolnych stanowiskach pracy, konkursach, jak też wiele interesujących informacji na temat różnych firm, ich tendencji rozwojowych, kadrowych itp. Odpowiedzi na ogłoszenia prasowe lub internetowe traktują często jako jedyny sposób poszukiwania pracy.
A przecież istnieją jeszcze inne sposoby, jak np. wysyłanie oferty własnej do pracodawcy lub odbywanie bezpośrednich wizyt w wybranych wcześniej firmach, skuteczne szczególnie w przypadku osób, które mają do zaprezentowania własne pomysły, projekty, czy rozwiązania informatyczne. W trakcie rozmów doradczych okazało się ponadto, że sporadycznie wykorzystywane są kontakty z wyspecjalizowanymi agencjami doradztwa personalnego, lub innymi instytucjami pomocnymi w poszukiwaniu pracy. Nieznane są powszechnie usługi świadczone przez urzędy pracy, w tym centra informacji i planowania kariery zawodowej.
Informatycy uważają, że o zatrudnieniu decydują głównie znajomości, przy czym widzą to raczej w pejoratywnym znaczeniu. Działania w budowaniu własnych kontaktów osobistych odsuwają jednak na plan dalszy, nie chcąc prawdopodobnie zdradzać na zewnątrz swoich problemów.
W związku z tym wymagają ciągle wsparcia w planowaniu kolejnych kroków i budowaniu wiary, że podejmowane wysiłki w końcu muszą zakończyć się efektem, w postaci znalezienia odpowiedniej pracy.
Każdy starający się o pracę ma określone szanse, mocne i słabe strony, które umiejętnie powinien wykorzystywać przy poszukiwaniu pracy.
W wielu przypadkach atutem jest wiek i doświadczenie, w innych liczą się przede wszystkim np. kreatywność, dyspozycyjność, odpowiedzialność itp.
Z doświadczeń w pracy doradczej z informatykami, z restrukturyzowanych firm wynika, że w większości nie potrafią oni analizować swoich możliwości na aktualnym rynku pracy, a także realnie oceniać swoich mocnych i słabych stron pod kątem wymogów konkretnego pracodawcy. Często formułują oni opinie, że wymagania przedstawione w ofertach są nadmiernie wygórowane, a o otrzymaniu pracy decydują inne względy, niż wykształcenie, umiejętności, czy doświadczenie zawodowe. Decydują się więc odpowiadać na oferty, nawet wtedy, gdy nie spełniają większości precyzyjnie określonych przez pracodawców wymogów, argumentując, że są w stanie szybko wszystkie braki nadrobić. Praktykowane jest w związku z tym udzielanie odpowiedzi "na ilość", na wszystkie pojawiające się w obszarze informatyki oferty pracy. Skutkiem takich działań jest z reguły brak reakcji ze strony pracodawcy. 
Dobór odpowiedniej dla siebie oferty wymaga umiejętności w zakresie dokonywania analizy i konfrontacji oczekiwań pracodawcy oraz indywidualnych możliwości. Nabywanie ich jest z pewnością bardziej efektywne w kontakcie z doradcą zawodowym, który udzielić może także wsparcia w określaniu własnych atutów, wynikających z doświadczenia zawodowego, kwalifikacji, umiejętności i cech osobowych. Informatycy do niedawna nie mieli potrzeby nad nimi się zastanawiać, stąd aktualne trudności przy ich formułowaniu. Dotyczy to zarówno prezentowania mocnych stron podczas bezpośrednich kontaktów z pracodawcami, jak i w sporządzanych dokumentach aplikacyjnych, które w założeniu powinny stanowić indywidualną wizytówkę starającego się o pracę.
Oprócz umiejętności samopromocji oraz wyselekcjonowania najważniejszych informacji o sobie, niezbędna jest także znajomość zasad sporządzania dokumentów niezbędnych przy staraniu się o pracę, tj. listu motywacyjnego i życiorysu zawodowego (curriculum vitae). Nie chodzi przy tym o posługiwanie się powszechnie znanymi wzorami, ale o zastosowanie różnych możliwości technicznych i merytorycznych w zależności od rodzaju pracy i stanowiska, o jakie się ubiegamy. Tylko sporządzenie dokumentów w sposób indywidualny i niepowtarzalny ma szansę wzbudzić zainteresowanie pracodawcy. Informatycy w tym względzie mają pewne trudności, związane głównie z redagowaniem tekstu i przedstawianiem argumentów. 
Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą jest z reguły trudną sytuacją dla większości osób. Informatycy nie posiadają w większości bogatych doświadczeń w tym zakresie, w związku z czym mają dużo wątpliwości, obawiają się zadawanych pytań, a najbardziej tego, jaki będzie rezultat rozmowy. Bardzo często szukają porady m.in. w sprawie negocjowania wysokości wynagrodzenia, które aktualnie jest bardzo zróżnicowane. Tradycyjnie płaca w firmach z kapitałem zagranicznym jest wyższa, niż na analogicznych stanowiskach w firmach polskich. Stałą tendencją jest również rosnąca dysproporcja pomiędzy najmniej i najlepiej opłacanymi pracownikami na tych samych stanowiskach. Istotne różnice w zarobkach istnieją też, w zależności od wielkości i rodzaju firmy. W tym kontekście zachowanie obiektywnego i elastycznego stanowiska, co do przyszłej płacy jest w dzisiejszych czasach sprawą bardzo istotną, przy uwzględnieniu własnych potrzeb i możliwości. Gotowych odpowiedzi na ewentualne pytania pracodawcy nie ma. Jednakże odpowiednie przygotowanie się do rozmowy, zebranie informacji na temat własnej osoby i znajomość własnych atutów z pewnością pozwala na zmniejszenie stresu i właściwe zaprezentowanie się pracodawcy. 
Przygotowanie to, może obejmować tematykę: technik wywierania pozytywnego wrażenia na pracodawcy, zasad prowadzenia rozmowy, odpowiedzi na najczęściej pojawiające się pytania, argumentowania, dlaczego pracodawca właśnie mnie, a nie kogoś innego powinien przyjąć na dane stanowisko pracy itp. Prezentowanie siebie z punktu widzenia korzyści dla pracodawcy jest dużą sztuką, którą posiadają nieliczni. Pomoc w kształtowaniu umiejętności w zakresie samopromocji mogą stanowić poradniki, broszury, filmy szkoleniowe oraz udział w warsztatach autoprezentacji, organizowanych przez wyspecjalizowane placówki, np. Centra Informacji i Planowania Kariery Zawodowej (CIiPKZ). Bardzo skutecznym treningiem jest odbywanie kolejnych wizyt u pracodawców. Tylko w ten sposób można zweryfikować swoje błędy i mocne strony. Informatycy, którzy w ten sposób traktują kontakty z pracodawcami odnoszą korzyści, czują się pewniej, łatwiej pokonują stres, doskonalą się w negocjacjach. Inni natomiast każdą rozmowę, która nie kończy się przyjęciem do pracy przyjmują jako kolejną porażkę, nie analizując jej przebiegu i nie wyciągając odpowiednich wniosków. Ci drudzy w większości negatywnie nastawieni są od początku do poszukiwania pracy, nie dokładają też starań w kierunku zdobycia umiejętności nawiązywania kontaktów z pracodawcami, czy autoprezentacji .
Nagłe zderzenie się z realiami współczesnego rynku pracy jest dla każdego trudne, tym trudniejsze, im bardziej niespodziewane. Informatycy jako grupa zawodowa od niedawna zetknęli się z rolą poszukującego pracy, dlatego sytuację tę odczuwają szczególnie dotkliwie i niekomfortowo.
Z praktyki wynika, iż na różnych etapach zmian swojego życia zawodowego potrzebują wsparcia w pokonywaniu pojawiających się problemów i budowaniu pozytywnego nastawienia do rzeczywistości, i rynku pracy. 


Podsumowanie

Konkurencyjny i zmienny rynek pracy rodzi coraz większe zapotrzebowanie na profesjonalne poradnictwo zawodowe, skierowane nie tylko do osób bezrobotnych, ale także do tych, którzy poszukują nowego, często bardziej atrakcyjnego zatrudnienia, stwarzającego szansę dalszego rozwoju zawodowego. Przystosowanie się do aktualnej rzeczywistości wymaga wiedzy o rynku pracy i regułach nim rządzących, a także umiejętności poruszania się po nim. Sam fakt posiadania wiedzy, kwalifikacji i doświadczeń zawodowych nie jest dziś wystarczający, trzeba jeszcze doskonale znać swoje atuty i umiejętnie je sprzedać. Odnosi się to do wszystkich osób, w tym informatyków, którzy chcą osiągnąć sukces zawodowy i podjąć satysfakcjonującą pracę. 


Literatura:
- Uczelnie Wyższe - Informator dla Maturzystów 2002/2003, Perspektywy
- Studia Podyplomowe i MBA - Informator 2002/2003, Perspektywy
- Klasyfikacja Zawodów i Specjalności - MPiPS, 1995
- Rynek Pracy w Polsce i Unii Europejskiej - Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, 2002